ڪراچي: سائنسدانن جو چوڻ آهي ته هنن تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اهڙو سيل مڪمل طور شروع کان تيار ڪيو آهي، جيڪو قدرتي سيل وانگر خوراڪ حاصل ڪري سگهي ٿو، وڌي سگهي ٿو ۽ پنهنجيون نيون ڪاپيون (Replication) به ٺاهي سگهي ٿو. مصنوعي حياتيات (Synthetic Biology) جي شعبي ۾ هن اهم اڳڀرائي سان مستقبل ۾ ضرورت موجب تيار ڪيل اهڙا حياتياتي جاندار ٺاهڻ جو رستو هموار ٿي سگهي ٿو، جيڪي زنده مشينن وانگر ڪم ڪندا.
آمريڪا جي يونيورسٽي آف مينيسوٽا ۾ مصنوعي حياتيات جي ماهر ۽ پروفيسر ڪيٽ ايڊامالا ۽ سندس تحقيقاتي ٽيم هن سيل کي بي جان ڪيميائي جزن مان هڪ هڪ حصو جوڙي تيار ڪيو.
هي تخليق اڃا شروعاتي مرحلي جو هڪ محدود ۽ نازڪ نمونو (Prototype) آهي، پر ان سان سائنسدانن کي زندگي جي شروعات بابت وڌيڪ سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. مستقبل ۾ ان کي اهڙي نموني پروگرام به ڪري سگهجي ٿو، جو اهو دنيا جي ڪجهه وڏن حياتياتي مسئلن جي حل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري.
هي سيل ڪنهن خاص قسم سان واسطو نٿو رکي، يعني نه اهو ٻوٽي جو سيل آهي ۽ نه ئي جانور جو، پر بناوت جي لحاظ کان اهو هڪ سادي بيڪٽيريا سان سڀ کان وڌيڪ مشابهت رکي ٿو.
ايڊامالا چيو: “مون کي هن سيل جي هر جز بابت مڪمل ڄاڻ آهي. مون کي صحيح خبر آهي ته ان ۾ ڪهڙا ڪيميائي مادا آهن، ڪهڙا ماليڪيول آهن ۽ اهي ڪهڙي مقدار ۾ موجود آهن. هي مڪمل طور بيان ڪيل (Fully Defined) سيل آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اسان ان کي پنهنجي ضرورت موجب انجنيئر ڪري سگهون ٿا.”
قدرتي سيلن کان مصنوعي سيلن ڏانهن سفر
گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان سائنسدان قدرتي سيلن ۾ جينياتي تبديليون آڻي انسانيت جي مسئلن جو حل ڳوليندا رهيا آهن.
ان جو هڪ مشهور مثال انسولين جي تياري آهي، جنهن ۾ انساني انسولين وارو جين اي ڪولائي (E. coli) بيڪٽيريا ۾ داخل ڪيو ويندو آهي. پوءِ اهو بيڪٽيريا انسولين تيار ڪندو آهي، جيڪا ذيابيطس جي مريضن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندي آهي.
سائنسدانن جو چوڻ آهي ته مصنوعي سيل هاڻي حياتياتي سائنس جي ايندڙ وڏي منزل آهن. اهي مستقبل ۾ ڪينسر جي نون علاجن، فضا مان ڪاربان جذب ڪرڻ ۽ مختلف ڪيميائي شين جي تياري جا نوان طريقا مهيا ڪري سگهن ٿا.
سيل اصل ۾ ڇا آهي؟
سيل زندگيءَ جو بنيادي جزو آهي، پر اهو بلڪل سادو ناهي. انساني جسم ۾ لڳ ڀڳ 37 ٽريلين سيل موجود آهن، جيڪي آسمان ۾ موجود ستارن جي تعداد کان به وڌيڪ آهن. ان باوجود سائنسدان اڃا تائين مڪمل طور نٿا ڄاڻن ته هر قسم جو سيل ڪيئن ڪم ڪري ٿو يا ان جي اندر موجود هر جزو جو اصل ڪردار ڇا آهي.
ڇا هي ليبارٽري ۾ پيدا ڪيل زندگي آهي؟
لنڊن جي امپيريل ڪاليج ۾ حياتياتي ٽيڪنالاجي جي ايسوسيئيٽ پروفيسر يووال ايلاني، جيڪو هن تحقيق جو حصو نه هو، چيو ته ايڊامالا ۽ سندس ساٿين جو تيار ڪيل هي مصنوعي سيل “ليبارٽري ۾ پيدا ڪيل زندگي” ناهي، پر ان مقصد ڏانهن هڪ حقيقي ۽ اهم سنگ ميل ضرور آهي.
هن چيو: “جڏهن توهان هڪ سيل کي مڪمل طور شروع کان تيار ڪندا آهيو ته پوءِ توهان قدرتي حياتيات جي حدن ۽ لکين سالن جي ارتقائي پابندين جا محتاج ناهيو رهندا. ان سان اهڙا حياتياتي نظام تيار ڪرڻ جا نوان امڪان پيدا ٿين ٿا، جن کي پروگرام ڪري اهي ڪم به ڪرائي سگهجن ٿا، جيڪي قدرتي سيل آساني سان نٿا ڪري سگهن، يا شايد بلڪل به نٿا ڪري سگهن.”
هن وڌيڪ چيو: “منهنجي نظر ۾ هي ان ڊگهي عرصي کان جاري سائنسي ڪوشش ۾ هڪ حقيقي اڳڀرائي آهي، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ آهي ته ڇا ڪيميا کي اهڙي نموني منظم ڪري سگهجي ٿو، جو آخرڪار اسان ان کي ‘زندگي’ سڏڻ شروع ڪريون.”
مصنوعي سيل، اسٽيم سيل تحقيق کان مختلف ڪيئن آهي؟
محققن واضح ڪيو ته مصنوعي حياتيات (Synthetic Biology) جو هي شعبو اسٽيم سيل ريسرچ کان مڪمل طور مختلف آهي. اسٽيم سيل تحقيق ۾ سائنسدان اڳ ۾ موجود حياتياتي ذريعن مان حاصل ڪيل سيلن کي ٻيهر پروگرام يا تبديل ڪندا آهن، جڏهن ته مصنوعي حياتيات ۾ سيل کي مڪمل طور بي جان ڪيميائي جزن مان نئين سر تيار ڪيو ويندو آهي.
“هڪ انتهائي ڪمزور جاندار”
ايڊامالا پنهنجي تخليق جو نالو “اسپڊ سيل (SpudCell)” رکيو. هن ٻڌايو ته اهو نالو ڪجهه حد تائين مذاق طور چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ ته هوءَ نه ٿي چاهي ته ان جو نالو سندس نالي تي رکيو وڃي. اهو نالو روس جي مشهور سيٽلائيٽ اسپٽنڪ (Sputnik) ڏانهن به هڪ لفظي اشارو آهي، جنهن 1950ع واري ڏهاڪي ۾ خلائي دور جي شروعات ڪئي هئي.
ايڊامالا چيو: “اسان کي اميد آهي ته هي حياتياتي معيشت (Bioeconomy) جي حقيقي دور جي شروعات ثابت ٿيندو ۽ اهڙي ٽيڪنالاجي فراهم ڪندو، جنهن سان ماڻهو حياتيات کي پنهنجي ضرورت موجب انجنيئر ڪري سگهندا.”
“اسپڊ سيل” ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟
اربع ڏينهن ايڊامالا ۽ سندس ساٿين اهو سائنسي مقالو عام ڪيو، جنهن ۾ تفصيل سان ٻڌايو ويو آهي ته اسپڊ سيل (SpudCell) ڪيئن ڪم ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هي تحقيق اڃا تائين ڪنهن پير ريويو (Peer-reviewed) سائنسي جرنل ۾ شايع نه ٿي آهي، پر ايڊامالا چيو ته اهو مقالو هن هفتي اشاعت لاءِ جمع ڪرايو ويندو.
ايڊامالا ٻن ٻين سائنسدانن، ڊريو اينڊي (Drew Endy) ۽ يان ييڊرزيشيڪ (Jan Jedryszek)، ۽ بايو ٽيڪنالاجي جي ڪاروباري شخصيت ڪرس راجيو (Chris Raggio) سان گڏجي “بايوٽڪ (Biotic)” نالي هڪ عوامي ڀلائي واري اداري جو بنياد پڻ وڌو آهي. هن اداري جو مقصد مصنوعي سيل جي صلاحيتن کي وڌيڪ ترقي ڏيڻ ۽ ان کي ٻين محققن لاءِ به دستياب بڻائڻ آهي.
اسپڊ سيل جي بناوت
ايڊامالا موجب، اسپڊ سيل لڳ ڀڳ 150 کان 200 ماليڪيولن تي ٻڌل آهي. هي سيل خوراڪ حاصل ڪري سگهي ٿو، وڌي سگهي ٿو ۽ لڳ ڀڳ پنج نسلن (Five Generations) تائين پنهنجون نيون ڪاپيون ٺاهي سگهي ٿو. تنهن هوندي به، اهو قدرتي حياتياتي سيل جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو سادو آهي، ڇاڪاڻ ته قدرتي سيلن ۾ لکين، بلڪه اربين ماليڪيول موجود هوندا آهن.
ايڊامالا اسپڊ سيل بابت چيو: “هي هن وقت هڪ انتهائي ڪمزور جاندار آهي، جيڪو في الحال خوراڪ کائڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ نئون ڌيءُ سيل (Daughter Cell) پيدا ڪرڻ کان سواءِ تقريباً ٻيو ڪجهه به نٿو ڪري.”
هن ٻڌايو ته هر نئين نسل لاءِ سيل کي ٻيهر خوراڪ مهيا ڪرڻ ضروري هوندي آهي، ۽ 30 ڊگري سينٽي گريڊ (86 ڊگري فارن هائيٽ) گرمي پد تي هڪ نئون سيل تيار ٿيڻ ۾ لڳ ڀڳ 12 ڪلاڪ لڳندا آهن. ان جي ابتڙ، اي ڪولائي (E. coli) بيڪٽيريا هر 30 منٽن ۾ ورهائجي نئون سيل ٺاهي وٺندو آهي.
اسپڊ سيل جو جينوم به تمام ننڍو آهي
اسپڊ سيل جو جينوم (Genome) به قدرتي سيل جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. ان ۾ صرف 90 هزار بيس پئيرز (Base Pairs) موجود آهن، جڏهن ته E. coli جي جينوم ۾ لڳ ڀڳ 46 لک بيس پئيرز هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اسپڊ سيل قدرتي سيل وانگر پنهنجون ڪاپيون ٺاهي سگهي ٿو، پر اهو ان لاءِ بلڪل مختلف طريقو اختيار ڪري ٿو.
قدرتي سيل پنهنجي اندر موجود سائٽو اسڪيليٽن (Cytoskeleton) نالي ڍانچي جي مدد سان ورهائجي ٿو، پر اسپڊ سيل وٽ اهو ڍانچو موجود ئي ناهي.
ان جي بدران، مصنوعي سيل پروٽين پيدا ڪري ٿو، جيڪي سيل جي ٻاهرين جھلي (Membrane) وٽ گڏ ٿين ٿا. انهن پروٽينن جي دٻاءَ سبب سيل جي جھلي ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿي، جنهن سان نئون سيل ٺهي ٿو.
رائبو سومز پاڻ نٿو ٺاهي
قدرتي سيل جو هڪ اهم حصو رائبو سوم (Ribosome) هوندو آهي، جيڪو پروٽين ٺاهڻ جو ڪارخانو سمجهيو ويندو آهي. پر اسپڊ سيل پنهنجي رائبو سومز پاڻ نٿو ٺاهي سگهي.
ان جي بدران، کيس خوراڪ سان گڏ E. coli مان حاصل ڪيل رائبو سومز مهيا ڪيا ويندا آهن، جن جي مدد سان هو پنهنجا پروٽين تيار ڪندو آهي.
“هي ته رڳو شروعات آهي”
ايڊامالا چيو: “هي ته رڳو شروعات آهي. هي هڪ بنيادي ڍانچو (Chassis) آهي، جنهن تي اسان مستقبل ۾ وڌيڪ تعمير ڪرڻ چاهيون ٿا. ان جي اهميت اها آهي ته هاڻي اسان وٽ واضح تصور موجود آهي ته اڳتي ان کي ڪيئن ترقي ڏئي سگهجي ٿي.”
ڇا اسپڊ سيل قدرتي سيل جي مڪمل نقل آهي؟
لنڊن جي امپيريل ڪاليج جي پروفيسر يووال ايلاني چيو ته اسپڊ سيل قدرتي سيل جي مڪمل نقل ناهي، پر اها ڪا خامي به ناهي.
هن اي ميل ذريعي چيو: “هن مصنوعي سيل ۾ زندگي جهڙيون ڪجهه خاصيتون اهڙن طريقن سان حاصل ڪيون ويون آهن، جيڪي قدرتي حياتيات ۾ استعمال ٿيندڙ طريقن کان بلڪل مختلف آهن.”
هن وڌيڪ چيو: “اهو اهم آهي، ڇاڪاڻ ته مصنوعي حياتيات جو مقصد هميشه قدرت جي نقل ڪرڻ ناهي. ڪڏهن ڪڏهن اها اسان کي بلڪل نوان طريقا اختيار ڪرڻ ۽ شارٽ ڪٽ استعمال ڪرڻ جو موقعو به ڏئي ٿي.”
ٻين سائنسدانن جي راءِ
هن تحقيق ۾ شامل نه رهندڙ ٻين سائنسدانن به هن ڪم کي هڪ اهم اڳڀرائي قرار ڏنو. آمريڪا جي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي (NIST) جي نيشنل سيلولر انجنيئرنگ گروپ جي سربراهه ايلزبيٿ اسٽرائيچالسڪي (Elizabeth Strychalski) چيو ته اسپڊ سيل “رڳو ڪيميائي مادّن جي هڪ ڍير ۽ قدرت ۾ ارتقا ذريعي پيدا ٿيل سيل جي وچ واري سرحد تي بيٺل آهي.”
هن هن تحقيق کي “اهم، متاثر ڪندڙ ۽ انتهائي ڪارائتي” قرار ڏنو. ساڳئي وقت، امپيريل ڪاليج لنڊن جي مصنوعي جينوم انجنيئرنگ جي پروفيسر ٽام ايلس (Tom Ellis) چيو: “منهنجي خيال ۾ هي تازن سالن ۾ مصنوعي سيل جي شعبي ۾ شايد سڀ کان وڏي اڳڀرائي آهي.”
هن وڌيڪ چيو: “مصنوعي سيل ٺاهڻ سان اسان کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته زندگي لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ڪهڙيون بنيادي گهرجون ضروري آهن ۽ شايد زندگي ڪيميائي عملن مان ڪيئن وجود ۾ آئي هوندي. اهو هڪ انتهائي دلچسپ سوال آهي.”
چين جي شينزين انسٽيٽيوٽس آف ايڊوانسڊ ٽيڪنالاجي جي ممتاز پروفيسر ۽ اسٽيٽ ڪي ليبارٽري فار ڪوانٽيٽيٽو سنٿيٽڪ بائلاجي جي باني ڊائريڪٽر چينلي ليو (Chenli Liu) چيو ته مصنوعي سيل بابت تحقيق هڪ انتهائي دلچسپ ۽ تيزي سان ترقي ڪندڙ شعبو آهي.
پر هن خبردار ڪيو ته هن تحقيق بابت حتمي ۽ بامعنيٰ راءِ تڏهن ئي ڏئي سگهجي ٿي، جڏهن اهو مقالو ڪنهن پير ريويو سائنسي جرنل ۾ شايع ٿي وڃي.
ڇا اسپڊ سيل کي “زندگي” چئي سگهجي ٿو؟
محققن جو چوڻ آهي ته سندن تحقيق جي سڀ کان اهم ڪاميابين مان هڪ اها هئي ته هنن ثابت ڪيو ته مصنوعي سيل به قدرتي چونڊ (Selection) جي عمل کان متاثر ٿي سگهن ٿا. قدرتي چونڊ اهو عمل آهي، جنهن ۾ ڪجهه خاصيتون وقت سان گڏ وڌيڪ عام ٿي وڃن ٿيون، جڏهن ته ٻيون خاصيتون گهٽ ٿينديون وڃن ٿيون.
جڏهن سائنسدانن اسپڊ سيل ۾ اهڙي جينياتي تبديلي آندي، جنهن سان واڌ ويجهه لاءِ ضروري هڪ پروٽين وڌيڪ مقدار ۾ ٺهڻ لڳو، ته اهي سيل، جن ۾ اها تبديلي موجود هئي، وڌيڪ تيزي سان وڌڻ ۽ ورهائجڻ لڳا. پر ڇاڪاڻ ته اها تبديلي قدرتي جينياتي ڦيرڦار (Mutation) جي نتيجي ۾ پاڻمرادو پيدا نه ٿي هئي، پر سائنسدانن جان بوجهي سيل ۾ شامل ڪئي هئي، تنهنڪري اسپڊ سيل بابت اهو نٿو چئي سگهجي ته اهو ارتقا (Evolution) ڪري رهيو آهي.
اسٽينفورڊ يونيورسٽي ۾ بايو انجنيئرنگ جي ايسوسيئيٽ پروفيسر ڊريو اينڊي (Drew Endy) جو چوڻ آهي ته اسپڊ سيل کي اڃا “زندگي” نٿو سڏي سگهجي. اينڊي هن تحقيق ۾ سڌي طرح شامل نه هو، پر Biotic اداري جي باني ميمبرن مان هڪ آهي.
هن چيو: “اسان اڃا تائين زندگي کي مڪمل طور نٿا سمجهون، ان کان گهڻو پري آهيون. اسان وٽ اهڙي مڪمل صلاحيت به ناهي، جنهن سان ڪنهن به مادي کي پنهنجي مرضي موجب زندگيءَ ۾ تبديل ڪري سگهون. منهنجي خيال ۾ ڪيٽ هڪ سيل ضرور تيار ڪيو آهي، پر مون کي نٿو لڳي ته هن زندگي پيدا ڪئي آهي.”
هن مثال ڏيندي چيو ته جيئن طبعيات جا ماهر اڃا ڪشش ثقل (Gravity) جا سڀ راز نٿا ڄاڻن، پر انجنيئر ان هوندي به مضبوط پلون تعمير ڪري وٺن ٿا، تيئن سائنسدان به زندگي جا سڀ راز سمجهڻ کان اڳ ڪجهه حياتياتي نظام تيار ڪري سگهن ٿا.
ڇا هي سيل خطرناڪ ٿي سگهي ٿو؟
اينڊي چيو ته موجوده شڪل ۾ اسپڊ سيل ڪنهن به قسم جو حياتياتي حفاظتي (Biosafety) خطرو پيدا نٿو ڪري. هن چيو ته مثال طور ان کي حياتياتي هٿيار (Biological Weapon) ٺاهڻ لاءِ استعمال نٿو ڪري سگهجي.
“هي سيل صرف تڏهن ورهائجي سگهي ٿو، جڏهن ان کي هر ضروري شيءِ، جن ۾ رائبو سومز به شامل آهن، خوراڪ جي صورت ۾ مهيا ڪئي وڃي. ان وٽ پنهنجي طور تي پاڻ کي وڌائڻ يا ٻيهر پيدا ڪرڻ جي ڪا به صلاحيت ناهي.”
هن وڌيڪ چيو: “ڇا هي تحقيق اهڙي مستقبل جو واعدو ڪري ٿي، جتي وڌيڪ ماڻهو پنهنجا سيل تيار ڪري سگهندا؟ ها. ڇا ان سان حفاظتي ۽ سيڪيورٽي جا خدشا به پيدا ٿي سگهن ٿا؟ ها. ڇا اسان کي انهن خطرن کي ذميواري سان سنڀالڻو پوندو؟ بلڪل ها.”
ڇا حفاظتي بندوبست به ممڪن هوندو؟
ايڊامالا ۽ اينڊي جو چوڻ آهي ته ڇاڪاڻ ته اسپڊ سيل مڪمل طور شروع کان ٺاهيو ويندو آهي، تنهنڪري ان جي جينوم ۾ اهڙا حفاظتي نظام (Safeguards) ۽ Fail-safe طريقا شامل ڪري سگهجن ٿا، جيڪي جيڪڏهن اهو سيل ڪنهن ماحول ۾ نڪري به وڃي ته ان کي خطرو بڻجڻ کان روڪي سگهن.
هنن اهو به چيو ته جيڪڏهن ڪو خراب ارادو رکندڙ ماڻهو نقصانڪار جراثيم ٺاهڻ چاهي، ته ان لاءِ اسپڊ سيل کان گهڻا آسان طريقا اڳ ئي موجود آهن.
“مرر بيڪٽيريا” بابت خدشا
سائنسدانن هڪ ٻئي ممڪنه خطري بابت به خبردار ڪيو آهي، جنهن کي “مرر بيڪٽيريا (Mirror Bacteria)” چيو وڃي ٿو. اهي اهڙا مصنوعي جاندار هوندا، جن ۾ قدرت ۾ موجود ماليڪيولن جي بناوت کي مڪمل طور ابتو (Mirror Image) بڻايو ويندو.
جيڪڏهن اهڙا سيل تيار ڪيا ويا ته انهن جا ماليڪيول قدرتي ماليڪيولن جي آئيني عڪس وانگر هوندا، جيڪي انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن لاءِ نون ۽ خطرناڪ جراثيمن جي صورت ۾ سنگين خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا.
بايوٽڪ جو مقصد ڇا آهي؟
Biotic اداري ذريعي، جيڪو هن بنيادي ٽيڪنالاجي جا لائسنس جاري ڪندو، اينڊي ۽ ايڊامالا کي اميد آهي ته اسپڊ سيل مستقبل ۾ مصنوعي حياتيات لاءِ هڪ عالمي معيار (Global Standard) بڻجي ويندو.
هنن ان کي لينڪس (Linux) جهڙي اوپن سورس آپريٽنگ سسٽم سان ڀيٽيندي چيو ته جيئن لينڪس دنيا جي هر پروگرامر لاءِ هڪ گڏيل بنياد بڻيو، تيئن اسپڊ سيل به دنيا جي سائنسدانن لاءِ هڪ گڏيل بنيادي پليٽ فارم بڻجي سگهي ٿو.
اخلاقي سوال به اهم آهن
يونيورسٽي آف شڪاگو ۾ مذهب ۽ اخلاقيات جي پروفيسر لاري زولوٿ (Laurie Zoloth) چيو ته Biotic جهڙي اداري جو قيام ڪيترن ئي اخلاقي سوالن جا جواب ڳولڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو.
مثال طور: هن ٽيڪنالاجي مان فائدو ڪنهن کي ٿيندو؟ ان جو استعمال ڪير طئي ڪندو؟ ان لاءِ حفاظتي حدون ۽ ضابطا ڪير مقرر ڪندو؟
هن چيو: “هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته هي منصوبو پنهنجي شروعاتي، مثالي شڪل ۾ ڪيتري دير تائين قائم رهي ٿو. مون کي اميد آهي ته اهو ڪامياب ٿيندو.”
سڀ سائنسدان هڪ ئي رستي تي هلندا؟
امپيريل ڪاليج لنڊن جي پروفيسر ٽام ايلس چيو ته جيڪڏهن هڪ اهڙو معياري، گڏيل ۽ اوپن سورس فريم ورڪ موجود هجي، ته سائنسدان هڪ ٻئي جي تحقيق تي وڌيڪ تيزي سان ڪم اڳتي وڌائي سگهندا. پر هن اهو به چيو: “مون کي پڪ ناهي ته هن مقالي ۾ پيش ڪيل طريقو اهو هوندو، جنهن جي پويان دنيا جا سڀ سائنسدان هلڻ پسند ڪندا.”
سندس چوڻ هو: “مصنوعي سيل تيار ڪرڻ دنيا جي ڪيترين ئي تحقيقاتي ٽيمن جو گڏيل مقصد آهي، پر ان مقصد تائين پهچڻ جا طريقا ۽ ڪاميابي جي وصف هر ٽيم وٽ مختلف آهي.”
مستقبل جو منصوبو
ايڊامالا چيو ته سندن مقصد اهو آهي ته SpudCell جي بنيادي ٽيڪنالاجي هر ان شخص لاءِ کليل هجي، جيڪو ان تي تحقيق ڪرڻ چاهي. هن وڌيڪ ٻڌايو ته: يونيورسٽيون ۽ غير منافعي بخش ادارا ان کي مفت استعمال ڪري سگهندا. جڏهن ته تجارتي مقصدن لاءِ استعمال ڪندڙن کان لائسنس فيس ورتي ويندي.
آخر ۾ هن چيو: “في الحال اسپڊ سيل ڪا به اهڙي مفيد شيءِ تيار نٿو ڪري سگهي، ڇاڪاڻ ته اهو اڃا ايترو ڪارائتو ناهي. پر جنهن ڳالهه تي مون کي سڀ کان وڌيڪ خوشي آهي، اها اها آهي ته اسان دنيا جي سائنسي برادري کي گڏ ڪري رهيا آهيون، جيئن هن ٽيڪنالاجي جي ترقي کي تيز ڪري ان کي جلد کان جلد عملي طور مفيد بڻائي سگهجي.” (هي مضمون 2 جولاءِ تي سي اين اين جي ويب سائيٽ تي شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿرن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا،
تبصرے بند ہیں۔