ڪراچي:جيڪڏهن ڪافي غور سان ڏسجي ته اسان جي پيرن هيٺان، فصلن مٿان ۽ ٻيلن اندر ڪيڙن جي هڪ مڪمل دنيا حرڪت ڪندي نظر ايندي، جنهن جو وڏو حصو آڱر جي ننهن کان به ننڍو آهي ۽ ان مان اڃا تائين گهڻو ڪجهه انسان لاءِ اڻڄاتل آهي.
پاڪستان جا جيت يعني ڪيڙا تقريباً هر ممڪن ماحولياتي جاءِ تي موجود آهن؛ ملڪ جي خشڪ ميداني علائقن جي تڏين کان وٺي ٻيلن جي پوپٽن تائين، فصلن مان رس چوسيندڙ ايفڊز، مئل نامياتي مادو ٽوڙيندڙ ڀنگن ۽ بيماريون ڦهلائڻ جي صلاحيت رکندڙ مڇرن تائين.
روايتي طور تي ڪنهن جيت جو مطالعو ڪرڻ لاءِ ان کي خوردبين هيٺ رکيو ويندو هو، ان جون جسماني خاصيتون جانچيون وينديون هيون ۽ موجود سائنسي بيانن سان ڀيٽ ڪئي ويندي هئي. اڄ اهو عمل ڊي اين اي بارڪوڊز، جينياتي ڊيٽابيسن، مشيني سکيا ۽ مصنوعي ذهانت ذريعي وڌيڪ وسيع ٿي رهيو آهي. سوال هاڻي رڳو ”هي ڪهڙو ڪيڙو آهي؟“ تائين محدود ناهي رهيو، پر اهو به آهي ته ”ان جا جين، تصويرون ۽ ڊيٽا اسان کي اهڙي ڪهڙي ڳالهه ٻڌائي سگهن ٿا، جيڪا اسان جون اکيون نٿيون ٻڌائي سگهن؟“
ٻه ڪيڙن جا نسل هڪجهڙا نظر اچي سگهن ٿا، يا ڪو نقصان پهتل ۽ اڻپورو بالغ نمونو اهڙيون ضروري جسماني خاصيتون نه رکندو هجي، جن سان ان جي سڃاڻپ ممڪن هجي. جڏهن جسماني خاصيتن ذريعي سڃاڻپ جي حد اچي وڃي ٿي، تڏهن حياتياتي معلومات جي تجزئي (بايو انفارميٽڪس) جو ڪم شروع ٿئي ٿو، جيڪو خليات اندر محفوظ ۽ تبديل نه ٿيندڙ جينياتي رڪارڊ، يعني جيت جي ڊي اين اي کي پڙهي ٿو.
ڊي اين اي بارڪوڊنگ ۾ ڊي اين اي جي هڪ معياري سلسلي کي استعمال ڪري نسل جي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي ۽ ان کي اڳ ۾ موجود حوالاتي رڪارڊن سان ڀيٽيو ويندو آهي.
پاڪستان اڳ ئي ڏيکاري چڪو آهي ته قومي سطح تي هن طريقي سان ڇا حاصل ڪري سگهجي ٿو. جيتن جي حياتياتي تنوع بابت ڊي اين اي بارڪوڊ سروي تحت 2010ع کان 2019ع تائين ملڪ جي 1,858 هنڌن تان گڏ ڪيل مواد جو جائزو ورتو ويو. آخرڪار 50,592 بارڪوڊ رڪارڊ تيار ٿيا، جن مان 49,363 رڪارڊ 6,590 بارڪوڊ انڊيڪس نمبرز (BINs) سان ڳنڍيا ويا.
سادن لفظن ۾، BIN عالمي بارڪوڊ آف لائيف ڊيٽا سسٽم (BOLD) ڊيٽابيس ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ حوالاتي ڪوڊ آهي. جڏهن محقق ڪنهن ڪيڙي جي، ڊي اين اي جو هڪ مختصر حصو جانچين ٿا ته BOLD ان کي موجود رڪارڊن سان ڀيٽي ٿو ۽ هڪجهڙا نمونا هڪ مخصوص BIN ڪوڊ تحت هڪ گروهه ۾ گڏ ڪري ٿو.
اهڙي طريقي سان انهن جيتن کي هڪ ئي گروهه ۾ رکڻ ممڪن ٿئي ٿو، جيڪي غالباً هڪ ئي نسل سان تعلق رکن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جو باقاعده سائنسي نالو اڃا معلوم نه هجي. اهڙيءَ طرح BIN عملي طور تي ڪنهن نسل لاءِ عارضي حوالاتي نالي جو ڪم ڏئي ٿو.
هن مطالعي پاڪستان جي حشرات بابت پهريون جامع ڊي اين اي بارڪوڊ پروفائيل تيار ڪيو ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ به پنهنجي نوعيت جو پهريون سروي هو. پر شايد سڀ کان دلچسپ نتيجو اهو نه هو ته محققن ڇا سڃاتو، پر اهو هو ته هو ڪيتري وڏي مقدار ۾ سڃاڻپ نه ڪري سگهيا.
هن عمل ۾صرف 21 سيڪڙو BINs کي عالمي ڊيٽابيسن ۾ اڳ ۾ نالو ڏنل نسلن سان ملائي سگهيو ويو.
تجزيي جي وقت 59 سيڪڙو BINs BOLD ۾ صرف پاڪستان مان رڪارڊ ٿيل هئا. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اهي ڪيڙا دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ موجود ناهن. حقيقت اها آهي ته پاڪستان جي وڏي حصي ۽ پاڙيسري ملڪن مان اڃا تائين هڪجهڙي نموني نمونا گڏ نه ڪيا ويا آهن.
ٻين لفظن ۾، اسان وٽ اڃا تائين جيتن جي وڏي پُراسرار پَزل جا ڪيترائي ٽڪرا موجود ناهن.
ڊي اين اي بارڪوڊ جي لائبريري انهن خالن کي ظاهر ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. اها محققن کي ٻڌائي سگهي ٿي ته ايندڙ مرحلي ۾ کين ڪهڙن هنڌن تي وڌيڪ ڳولا ڪرڻ، وڌيڪ نمونا گڏ ڪرڻ ۽ اهم ترين ڪم، يعني ٽيڪسانامي ــ نسلن جي سڃاڻپ، درجابندي ۽ نالا رکڻ ــ ڪرڻ جي ضرورت آهي.
جڏهن مختلف ملڪن جا محقق سرحدن کان مٿانهون ٿي ڊيٽا هڪ ٻئي سان ونڊيندا، ته انهن مان ڪجهه اڻڄاتل حشرات کي آخرڪار نالا به ملي سگهن ٿا.
پاڪستان جي ڪيڙن بابت ڊي اين اي بارڪوڊ سروي ۾ 2010ع کان 2019ع تائين 1,858 هنڌن تان گڏ ڪيل مواد شامل هو. آخري ڊيٽا سيٽ ۾ 50,592 بارڪوڊ رڪارڊ هئا، جن مان 49,363 نمونا 6,590 BINs سان ڳنڍيل هئا.
هڪجهڙا نظر ايندڙ جيت پر مختلف رويا رکن ٿا
بايو انفارميٽڪس بنيادي طور تي حياتياتي ڊيٽا جي وڏي مقدار کي محفوظ ڪرڻ، ان جو تجزيو ڪرڻ ۽ سمجهڻ لاءِ سائنس ۽ رياضي جي استعمال جو نالو آهي. جيڪڏهن ڪو جيت زرعي فصلن لاءِ نقصانڪار هجي ته ان کي سمجهڻ لاءِ بايو انفارميٽڪس انتهائي اهم ٿي سگهي ٿي.
مثال طور، سفيد مک (Bemisia tabaci) هڪ ننڍڙي سفيد مک وانگر نظر اچي ٿي، پر سائنسدان ڄاڻن ٿا ته ان جي اندر ويجهي لاڳاپيل نسلن جو هڪ پيچيده گروهه موجود آهي، جيڪي ڏسڻ ۾ هڪجهڙا آهن.
انهن گروهن ۾ اهو فرق هوندو آهي ته اهي ٻوٽن جا وائرس ڪهڙي طريقي سان ڦهلائين ٿا ۽ انهن کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ جيت مار دوائن تي ڪهڙو ردعمل ڏيکارين ٿا.
هڪ پاڪستاني سفيد مک جي مطالعي ۾ پنجاب ۽ سنڌ جي 255 هنڌن تان نمونا گڏ ڪيا ويا ۽ 173 رڪارڊ شامل ڪيا ويا. تجزيي دوران ان مواد کي 15 BINs ۾ ورهايو ويو، ڪيترن امڪاني نسلن جي سڃاڻپ ڪئي وئي ۽ هڪ اڳ ۾ نامعلوم جينياتي گروهه پڻ سامهون آيو، جنهن کي ”پاڪستان“ جو نالو ڏنو ويو.
جيتوڻيڪ اهي حشرات ڏسڻ ۾ هڪجهڙا هجن ٿا، پر ڊي اين اي جي تجزيي کان سواءِ اهم فرق نظرانداز ٿي سگهن ٿا.
بعد واري مطالعي ۾ رڳو مختصر ڊي اين اي بارڪوڊ تائين محدود رهڻ بدران Asia II 1 سفيد مک جي مڪمل جينياتي بناوت جو MEAM1 جي حوالاتي جينوم سان مقابلو ڪيو ويو. MEAM1، مٺي آلو جي سفيد مک (Bemisia tabaci) جو هڪ انتهائي تيزي سان پکڙجندڙ حياتياتي قسم آهي.
ان کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ زرعي ڪيڙن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو فصلن جا وائرس ڦهلائڻ سان گڏ ڪيميائي دوائن خلاف تيزي سان مزاحمت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.
محققن Asia II 1 سفيد مک جي جينوم جو MEAM1 سفيد مک سان مقابلو ڪيو ۽ بعد واري کي جينياتي بنياد طور استعمال ڪيو. مقابلي ۾ ڊي اين اي اندر لڳ ڀڳ 2.33 ملين هڪ-اکري فرق (SNPs) سامهون آيا، ان کان علاوه 202,479 داخلائن ۽ خارجين جي نشاندهي ٿي.
محققن اهڙن 14 جينن ۾ به تبديليون ڳولي لڌيون، جن جو اڳ ۾ جيت مار دوائن خلاف مزاحمت سان تعلق سامهون اچي چڪو هو.
هتي بايو انفارميٽڪس تمام ڪارائتي ثابت ٿئي ٿي. لکين جينياتي فرقن کي هڪ هڪ ڪري سمجهڻ بدران ڪمپيوٽر محققن جي مدد ڪري سگهن ٿا ته هو انهن مان تمام ننڍڙي تعداد ۾ اهڙن امڪاني جينياتي فرقن کي چونڊي وٺن، جن تي وڌيڪ تحقيق ڪرڻ مناسب هجي.
پر ڪمپيوٽر به تحقيق کي هڪ حد تائين ئي اڳتي وٺي وڃي سگهي ٿو. اسڪرين تي ڪو جينياتي فرق اهم نظر اچي سگهي ٿو، پر ضروري ناهي ته اهو حقيقت ۾ سفيد مک کي جيت مار دوا کان بچڻ ۾ وڌيڪ طاقتور بڻائي.
ان جي تصديق لاءِ ليبارٽري ۽ آخرڪار ميداني تجربا ضروري آهن.
هڪ الڳ مطالعي ۾ 2017ع کان 2019ع دوران پنجاب جي پنجن ضلعن مان گڏ ڪيل سفيد مکين کي آزمايو ويو. انهن جو ردعمل هنڌ ۽ استعمال ٿيندڙ جيت مار دوا مطابق مختلف هو.
سبق بلڪل سادو آهي: ڪمپيوٽر محققن کي ممڪنه جوابدارن تائين پهچائي سگهي ٿو، پر تجربا ئي ثابت ڪن ٿا ته اهي واقعي ذميوار آهن يا نه.
تنهن ڪري حشر ڪُش دوائن خلاف مزاحمت کي سمجهڻ لاءِ ٽنهي شين جي ضرورت آهي: بايو انفارميٽڪس ذريعي اشارا ڳولڻ، ليبارٽري تجربن ذريعي انهن کي جانچڻ ۽ ميداني نگراني ذريعي حقيقي حشرات جي آبادي ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ڏسڻ.
گلابي سنڍي، جيڪا ڪپهه لاءِ هڪ ٻيو سنگين نقصانڪار جيت آهي، ان تي به بايو انفارميٽڪس ذريعي تحقيق ڪئي پئي وڃي.
سائنسدانن پنجاب ۽ سنڌ سميت مختلف علائقن مان حاصل ڪيل آباديءَ جو مقابلو ڪرڻ لاءِ هزارين جينياتي نشانين کي استعمال ڪيو آهي.
هڪ ٻئي مطالعي ۾ پنجاب جي 17 ضلعن جا رڪارڊ، ليبارٽري مشاهدا ۽ درجه حرارت تي ٻڌل ماڊل استعمال ڪري اهو اندازو لڳايو ويو ته مستقبل ۾ هن حشر جو حملو ڪيئن تبديل ٿي سگهي ٿو.
اهي اڳڪٿيون محققن کي اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿيون ته پنهنجي ڪوششن کي ڪهڙن هنڌن تي وڌيڪ مرڪوز ڪرڻ گهرجي، پر اهي حتمي اڳڪٿيون ناهن. موسم، فصل جي قسم، پوک جو وقت ۽ جيتن جي انتظام جهڙيون ميداني حالتون پڻ نتيجن تي اثر وجهي سگهن ٿيون.
تبصرے بند ہیں۔